Diệu Linh
Well-known member
Nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, TS Trần Hoài, Trưởng Bộ môn Di sản học, Khoa Công nghiệp Văn hóa và Di sản (Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã có những chia sẻ về vai trò của báo chí trong việc thúc đẩy công nghiệp văn hóa, phát huy tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW.
Báo chí đang đóng góp như thế nào trong việc thúc đẩy công nghiệp văn hóa, phát huy tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, thưa ông ?
Báo chí đang có vai trò rất quan trọng trong việc đưa tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW vào đời sống. Báo chí không chỉ đưa tin về văn hóa, mà còn góp phần thay đổi nhận thức xã hội: Văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực cho sáng tạo, phát triển kinh tế, du lịch, giáo dục, truyền thông và xây dựng thương hiệu quốc gia.
TS Trần Hoài, Trưởng Bộ môn Di sản học, Khoa Công nghiệp Văn hóa và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Thời gian qua, nhiều cơ quan báo chí đã có các tuyến bài về công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, du lịch văn hóa, di sản, làng nghề, sản phẩm OCOP, không gian sáng tạo, điện ảnh, âm nhạc, thời trang, lễ hội thiết kế… Những nội dung này giúp công chúng thấy rõ hơn rằng văn hóa có thể tạo ra giá trị kinh tế và giá trị xã hội.
Báo chí giúp đưa câu chuyện di sản từ cộng đồng ra không gian công chúng. Khi một làng nghề, một lễ hội, một tri thức bản địa, hay một thực hành văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số được phản ánh đúng và sâu, báo chí không chỉ quảng bá, mà còn góp phần tạo sự tôn trọng đối với chủ thể văn hóa.
Ví dụ, với các dự án tôi từng tham gia về di sản, du lịch cộng đồng, tri thức bản địa, photovoice hay nghiên cứu về người Bahnar, người H'mông, người Dao, có thể thấy, báo chí có khả năng chuyển những câu chuyện học thuật và dữ liệu thực địa thành những câu chuyện gần gũi, dễ hiểu và có sức lan tỏa rộng hơn.
Các tuyến bài viết đa dạng về công nghiệp văn hoá trên báo Thể thao & Văn hoá được đăng tải thường xuyên, góp phần lan toả các ngành công nghiệp văn hoá.
Bên cạnh những nỗ lực, kết quả đạt được, theo ông báo chí còn những hạn chế nào trong việc đồng hành cùng sự phát triển của công nghiệp văn hóa?
Hạn chế lớn nhất là nhiều nội dung báo chí về văn hóa vẫn còn dừng ở mức đưa tin tập trung và các sự kiện như lễ hội, triển lãm, hay các chương trình nghệ thuật. Cách làm này cần thiết, nhưng chưa đủ để thúc đẩy công nghiệp văn hóa.
Công nghiệp văn hóa cần những phân tích sâu hơn: Sản phẩm văn hóa được tạo ra như thế nào, mô hình kinh doanh ra sao, cộng đồng được hưởng lợi thế nào, yếu tố sáng tạo nằm ở đâu, có vấn đề gì về bản quyền, thị trường, nhân lực, công nghệ hay môi trường...?.
Một hạn chế khác là khi viết về văn hóa tộc người, báo chí đôi khi còn tập trung nhiều vào màu sắc, trang phục, lễ hội, cảnh quan đẹp, ít đi sâu vào tri thức, lịch sử, biến đổi xã hội và quyền tham gia của cộng đồng.
Từ ngày 28/5/2026, VTV8 chính thức trở thành kênh quảng bá văn hóa, di sản, lịch sử và du lịch Việt Nam.
Ví dụ, khi viết về du lịch cộng đồng vùng cao, nếu chỉ nhấn mạnh vẻ đẹp “nguyên sơ” hay sự “độc đáo” của đồng bào như dạng thông tin hay hình ảnh khá phổ biến trên báo chí thì chưa đủ. Cần đặt thêm các câu hỏi sâu và có tính vấn đề hơn như: Người dân tham gia vào chuỗi giá trị du lịch như thế nào, ai hưởng lợi, phụ nữ và thanh niên có cơ hội gì, tri thức bản địa có được tôn trọng không...?.
Vì vậy, các cơ quan báo chí cần sớm nâng cao năng lực chuyên sâu cho phóng viên văn hóa, phát triển các tuyến bài dài hơi, tăng kết nối với chuyên gia, nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo và cộng đồng địa phương.
Để thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 80-NQ/TW, báo chí cần đổi mới tư duy, nội dung và phương thức truyền thông như thế nào, thưa ông?
Báo chí cần chuyển từ tư duy “đưa tin về văn hóa” sang tư duy “đồng hành với hệ sinh thái sáng tạo”. Công nghiệp văn hóa không chỉ có nghệ sĩ, hay sự kiện văn hóa, mà còn gồm: Nhà thiết kế, doanh nghiệp, cộng đồng, trường đại học, nhà quản lý, nền tảng công nghệ, nhà đầu tư và công chúng.
Các đêm concert “Anh trai vượt ngàn chông gai” đã thu hút khoảng 200.000 khán giả không chỉ phản ánh sức hút, chất lượng concert, mà còn cho thấy sức mạnh lan tỏa của báo chí và truyền thông… Ảnh: BTC
Về nội dung, báo chí nên có nhiều hơn các tuyến bài phân tích mô hình. Ví dụ: Một làng nghề đổi mới thiết kế như thế nào; một di sản văn hóa phi vật thể có thể phát triển sản phẩm giáo dục, du lịch, biểu diễn, hay truyền thông số ra sao; một không gian sáng tạo đô thị có thể kết nối nghệ sĩ, cộng đồng và doanh nghiệp như thế nào?...
Về phương thức truyền thông, cần tận dụng mạnh hơn kể chuyện đa phương tiện: Ảnh, video, podcast, bản đồ số, phóng sự dài, dữ liệu tương tác. Từ kinh nghiệm làm photovoice với cộng đồng vùng cao, tôi thấy khi người dân tự chụp ảnh và tự kể câu chuyện của mình, câu chuyện văn hóa trở nên sống động và nhân văn hơn rất nhiều.
Báo chí cũng nên tạo thêm không gian để cộng đồng được nói bằng tiếng nói của chính họ. Nhiều thành viên trong cộng đồng thiểu số cũng đã chủ động sử dụng công nghệ để tự mình kể các câu chuyện văn hóa hay khởi nghiệp kinh doanh.
Các bộ phim điện ảnh doanh thu hàng trăm tỷ đồng cũng đóng góp không nhỏ lan toả văn hoá, lịch sử dân tộc.
Báo chí cũng có thể trực tiếp thúc đẩy công nghiệp văn hóa bằng cách tạo diễn đàn đối thoại giữa nhà quản lý, chuyên gia, nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi đó, báo chí không chỉ phản ánh, mà còn tham gia kiến tạo sự phát triển…
Về việc khuyến khích các cơ quan báo chí đầu tư mạnh hơn cho các tuyến bài, chuyên trang, chuyên mục về công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và thương hiệu văn hóa Việt Nam, quan điểm của ông như thế nào?
Nếu coi công nghiệp văn hóa là một động lực phát triển, báo chí không thể chỉ viết về văn hóa theo kiểu thời vụ, cần có các chuyên trang, chuyên mục và tuyến bài dài hơi, có dữ liệu, có phân tích, có hồ sơ trường hợp, có tiếng nói chuyên gia và tiếng nói cộng đồng.
Khán giả "cuồng nhiệt" hoà mình vào các đêm concert âm nhạc quy mô lớn.
Tuy nhiên, đầu tư không chỉ là tăng số lượng bài viết, quan trọng hơn là nâng chất lượng tiếp cận. Một chuyên mục về công nghiệp văn hóa cần giúp độc giả hiểu được các chiều cạnh khác nhau của công nghiệp văn hóa như: Văn hóa tạo ra giá trị như thế nào; ai là chủ thể sáng tạo và hưởng lợi; cần chính sách, thị trường, công nghệ, giáo dục và truyền thông ra sao để phát triển bền vững...?.
Khi nói về công nghiệp văn hóa, cần đặt cộng đồng ở trung tâm. Di sản vừa là tài nguyên để khai thác, vừa là ký ức, tri thức, bản sắc và đời sống của con người. Nếu phát triển công nghiệp văn hóa mà không quan tâm đến cộng đồng chủ thể, rất dễ rơi vào tình trạng lấy chất liệu văn hóa ra khỏi bối cảnh sống của nó.
Thương hiệu văn hóa Việt Nam không chỉ cần đẹp và hấp dẫn, mà phải có chiều sâu. Chiều sâu này được tạo ra khi có lịch sử, có cộng đồng, có sáng tạo, có trách nhiệm và có khả năng đối thoại với thế giới. Báo chí, nếu làm tốt, sẽ không chỉ phản ánh công nghiệp văn hóa, mà còn góp phần tạo ra sự phát triển của lĩnh vực này.
Báo chí đang đóng góp như thế nào trong việc thúc đẩy công nghiệp văn hóa, phát huy tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, thưa ông ?
Báo chí đang có vai trò rất quan trọng trong việc đưa tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW vào đời sống. Báo chí không chỉ đưa tin về văn hóa, mà còn góp phần thay đổi nhận thức xã hội: Văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực cho sáng tạo, phát triển kinh tế, du lịch, giáo dục, truyền thông và xây dựng thương hiệu quốc gia.
Thời gian qua, nhiều cơ quan báo chí đã có các tuyến bài về công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, du lịch văn hóa, di sản, làng nghề, sản phẩm OCOP, không gian sáng tạo, điện ảnh, âm nhạc, thời trang, lễ hội thiết kế… Những nội dung này giúp công chúng thấy rõ hơn rằng văn hóa có thể tạo ra giá trị kinh tế và giá trị xã hội.
Báo chí giúp đưa câu chuyện di sản từ cộng đồng ra không gian công chúng. Khi một làng nghề, một lễ hội, một tri thức bản địa, hay một thực hành văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số được phản ánh đúng và sâu, báo chí không chỉ quảng bá, mà còn góp phần tạo sự tôn trọng đối với chủ thể văn hóa.
Ví dụ, với các dự án tôi từng tham gia về di sản, du lịch cộng đồng, tri thức bản địa, photovoice hay nghiên cứu về người Bahnar, người H'mông, người Dao, có thể thấy, báo chí có khả năng chuyển những câu chuyện học thuật và dữ liệu thực địa thành những câu chuyện gần gũi, dễ hiểu và có sức lan tỏa rộng hơn.
Bên cạnh những nỗ lực, kết quả đạt được, theo ông báo chí còn những hạn chế nào trong việc đồng hành cùng sự phát triển của công nghiệp văn hóa?
Hạn chế lớn nhất là nhiều nội dung báo chí về văn hóa vẫn còn dừng ở mức đưa tin tập trung và các sự kiện như lễ hội, triển lãm, hay các chương trình nghệ thuật. Cách làm này cần thiết, nhưng chưa đủ để thúc đẩy công nghiệp văn hóa.
Công nghiệp văn hóa cần những phân tích sâu hơn: Sản phẩm văn hóa được tạo ra như thế nào, mô hình kinh doanh ra sao, cộng đồng được hưởng lợi thế nào, yếu tố sáng tạo nằm ở đâu, có vấn đề gì về bản quyền, thị trường, nhân lực, công nghệ hay môi trường...?.
Một hạn chế khác là khi viết về văn hóa tộc người, báo chí đôi khi còn tập trung nhiều vào màu sắc, trang phục, lễ hội, cảnh quan đẹp, ít đi sâu vào tri thức, lịch sử, biến đổi xã hội và quyền tham gia của cộng đồng.
Ví dụ, khi viết về du lịch cộng đồng vùng cao, nếu chỉ nhấn mạnh vẻ đẹp “nguyên sơ” hay sự “độc đáo” của đồng bào như dạng thông tin hay hình ảnh khá phổ biến trên báo chí thì chưa đủ. Cần đặt thêm các câu hỏi sâu và có tính vấn đề hơn như: Người dân tham gia vào chuỗi giá trị du lịch như thế nào, ai hưởng lợi, phụ nữ và thanh niên có cơ hội gì, tri thức bản địa có được tôn trọng không...?.
Vì vậy, các cơ quan báo chí cần sớm nâng cao năng lực chuyên sâu cho phóng viên văn hóa, phát triển các tuyến bài dài hơi, tăng kết nối với chuyên gia, nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo và cộng đồng địa phương.
Để thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 80-NQ/TW, báo chí cần đổi mới tư duy, nội dung và phương thức truyền thông như thế nào, thưa ông?
Báo chí cần chuyển từ tư duy “đưa tin về văn hóa” sang tư duy “đồng hành với hệ sinh thái sáng tạo”. Công nghiệp văn hóa không chỉ có nghệ sĩ, hay sự kiện văn hóa, mà còn gồm: Nhà thiết kế, doanh nghiệp, cộng đồng, trường đại học, nhà quản lý, nền tảng công nghệ, nhà đầu tư và công chúng.
Các đêm concert “Anh trai vượt ngàn chông gai” đã thu hút khoảng 200.000 khán giả không chỉ phản ánh sức hút, chất lượng concert, mà còn cho thấy sức mạnh lan tỏa của báo chí và truyền thông… Ảnh: BTC
Về nội dung, báo chí nên có nhiều hơn các tuyến bài phân tích mô hình. Ví dụ: Một làng nghề đổi mới thiết kế như thế nào; một di sản văn hóa phi vật thể có thể phát triển sản phẩm giáo dục, du lịch, biểu diễn, hay truyền thông số ra sao; một không gian sáng tạo đô thị có thể kết nối nghệ sĩ, cộng đồng và doanh nghiệp như thế nào?...
Về phương thức truyền thông, cần tận dụng mạnh hơn kể chuyện đa phương tiện: Ảnh, video, podcast, bản đồ số, phóng sự dài, dữ liệu tương tác. Từ kinh nghiệm làm photovoice với cộng đồng vùng cao, tôi thấy khi người dân tự chụp ảnh và tự kể câu chuyện của mình, câu chuyện văn hóa trở nên sống động và nhân văn hơn rất nhiều.
Báo chí cũng nên tạo thêm không gian để cộng đồng được nói bằng tiếng nói của chính họ. Nhiều thành viên trong cộng đồng thiểu số cũng đã chủ động sử dụng công nghệ để tự mình kể các câu chuyện văn hóa hay khởi nghiệp kinh doanh.
Báo chí cũng có thể trực tiếp thúc đẩy công nghiệp văn hóa bằng cách tạo diễn đàn đối thoại giữa nhà quản lý, chuyên gia, nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi đó, báo chí không chỉ phản ánh, mà còn tham gia kiến tạo sự phát triển…
Về việc khuyến khích các cơ quan báo chí đầu tư mạnh hơn cho các tuyến bài, chuyên trang, chuyên mục về công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và thương hiệu văn hóa Việt Nam, quan điểm của ông như thế nào?
Nếu coi công nghiệp văn hóa là một động lực phát triển, báo chí không thể chỉ viết về văn hóa theo kiểu thời vụ, cần có các chuyên trang, chuyên mục và tuyến bài dài hơi, có dữ liệu, có phân tích, có hồ sơ trường hợp, có tiếng nói chuyên gia và tiếng nói cộng đồng.
Tuy nhiên, đầu tư không chỉ là tăng số lượng bài viết, quan trọng hơn là nâng chất lượng tiếp cận. Một chuyên mục về công nghiệp văn hóa cần giúp độc giả hiểu được các chiều cạnh khác nhau của công nghiệp văn hóa như: Văn hóa tạo ra giá trị như thế nào; ai là chủ thể sáng tạo và hưởng lợi; cần chính sách, thị trường, công nghệ, giáo dục và truyền thông ra sao để phát triển bền vững...?.
Khi nói về công nghiệp văn hóa, cần đặt cộng đồng ở trung tâm. Di sản vừa là tài nguyên để khai thác, vừa là ký ức, tri thức, bản sắc và đời sống của con người. Nếu phát triển công nghiệp văn hóa mà không quan tâm đến cộng đồng chủ thể, rất dễ rơi vào tình trạng lấy chất liệu văn hóa ra khỏi bối cảnh sống của nó.
Thương hiệu văn hóa Việt Nam không chỉ cần đẹp và hấp dẫn, mà phải có chiều sâu. Chiều sâu này được tạo ra khi có lịch sử, có cộng đồng, có sáng tạo, có trách nhiệm và có khả năng đối thoại với thế giới. Báo chí, nếu làm tốt, sẽ không chỉ phản ánh công nghiệp văn hóa, mà còn góp phần tạo ra sự phát triển của lĩnh vực này.